ARTS & CRAFTS BEWEGING

De Arts & Crafts beweging was een internationale trend binnen de kunst en design (interieur, meubilair en decoratie) tussen 1880-1920. Het begon in Engeland en spreidde zich uit over Europa, Noord-Amerika en Japan. De Glasgow School was de belangrijkste Arts & Crafts afdeling in Schotland.

Misschien vind je dit ook interessant: Margareth & Frances MacDonald: grondleggers van de Glasgow School

ARTS & CRAFTS: KWALITATIEF VAKMANSCHAP

Arts & Crafts stond voor kwaliteit boven kwantiteit. De belangrijkste exponenten (waaronder William Morris) waren in theorie anti-industrieel. Zij vonden massaproductie totale evilness en wilden niets te maken hebben met grootschalige productie. In de praktijk waren al die fantastische principes vaak wat vloeibaarder. Om succesvol te zijn met hun onderneming wilden ze zelf ook graag aan grote orders kunnen voldoen.

Arts & Crafts stond voor traditioneel vakmanschap. Voor ambachtelijke kennis en vaardigheden en de juiste materiaalkeuze en -bewerking om zo tot kwalitatief hoogwaardige producten te komen. Het nut van een product, of de gebruiksvriendelijkheid, was belangrijker dan hoe geweldig het gedecoreerd was. Deze principes waren een directe reactie op de ontwerpen die te zien waren tijdens de Wereldtentoonstelling in 1851 in Londen. Dat vonden de aanhangers van de Arts & Crafts namelijk gewoon versierde rotzooi. Als in: fijn dat deze stoel er zo geweldig uitziet, maar na nog geen 5 minuten zitten heb ik al rugpijn. Dat kon volgens hen niet de bedoeling zijn.

Zij wilden het dus anders doen. Design als resultaat van de juiste kennis, vaardigheden en ambacht. Waarbij aan alles is gedacht, juist ook aan het gebruiksgemak. De Arts en Crafts hoopte dat de status van de ontwerper / kunstenaar daardoor zou verbeteren. Want die status stond vanwege al die ‘troep’ natuurlijk behoorlijk ter discussie.

Misschien vind je dit ook interessant: Elise Neve: glaskunstenares van Studio Glashelder

WILLIAM MORRIS: GRONDLEGGER ARTS & CRAFTS

Elke serieuze beweging heeft natuurlijk een onderliggende theorie nodig. William Morris bedacht een variant van ‘vroeger was alles beter’, geïnspireerd op de Romantische literatuur uit die tijd. Hij wilde dat kunstenaars en ambachtslieden zich spiegelden aan de Middeleeuwen, de tijd van de gilden. Hij zag de Middeleeuwen als de tijd waar ambacht en vakwerk de waardering kreeg die het verdiende. Toen begrepen mensen het nog! Toen kon je ook niet zomaar toetreden tot zo’n gilde, maar moest je de meesterproef doen. Een verzekering van kwaliteit en kunde. Heel anders dan halverwege de negentiende eeuw. Toen kon iedere halve gare spullen kon gaan ontwerpen, met alle gevolgen van dien: slechte producten en een slecht imago.

William Morris bracht zijn ideeën deels in de praktijk. Hij was bij al zijn ontwerpen actief persoonlijk betrokken en leerde eigenhandig alle technieken en processen die er nodig waren. Hij was ervan overtuigd dat de mens verwijdert raakt van zijn leven, zonder eervol, creatief (hand)werk.

Maar ook hij was pragmatisch en hij moest ook wel. Hij had zoveel verschillende takken binnen zijn onderneming dat het gewoon onmogelijk was om alles zelf te blijven doen. Dus ook hij schakelde bij grote bestellingen een fabriek in. Zolang die fabriek dezelfde hoge standaard kon leveren aan kwaliteit als hij zelf zou doen.

Misschien vind je dit ook interessant: Zomer in les Bois des Moutiers. Een park ontworpen volgens de principes van de Arts & Crafts beweging

AMBACHT VERSUS MASSAPRODUCTIE

Als je het mij vraagt is dit het interessantste discussiepunt onder aanhangers van de Arts & Crafts beweging. Wanneer is iets vakmanschap en ambacht en wanneer is iets productie? En waarom is het één waardevoller dan het andere?

Moet je écht alles helemaal zelf maken? Of mag je ook onderdelen uitbesteden, simpelweg omdat anderen dáár weer beter in zijn. Neem je anders ook niet de ander zijn specialisme af? Nog los van bedrijfsmatige vragen. Hoe kun je ooit alles zelf blijven doen als je jezelf als ontwerper / kunstenaar ook artistiek wilt blijven ontwikkelen? Zit het kunstenaarschap in het bedenken of in het maken? Is vakwerk een onderdeel van kunst of is het een andere tak van sport?

Wat vind jij? Ter vergelijking: de Duitse kunstenaar Joseph Beuys (1921-1986) was de volgende mening toegedaan. Dat het er als kunstenaar niet om gaat wat je precies maakt, maar juist om wat je kunt bedenken. Dat dáár het artistieke element zit. Het maken, dat kunnen andere mensen wel voor je doen.

Nogmaals, wat vind jij? Misschien is dit wel het kenmerkende verschil tussen ‘wat is kunst’ en ‘wat is design’? In die zin dat kunst dan gaat over visie, verbeelding en ideeën en design over maken, materiaal en techniek.

Misschien vind je dit ook interessant: Gert de Mulder: keramiste & recylce-artist

Bronvermelding afbeeldingen:
Cover Arts & Crafts Patterns & Designs via: https://www.amazon.com/Arts-Crafts-Patterns-Designs-Phoebe/dp/0880451564
Ticket Arts & Crafts tentoonstelling via: https://trc-leiden.nl/trc-needles/organisations-and-movements/artistic-movements/arts-and-crafts-movement
Verder: afbeeldingen via Wikipedia pagina’s: William Morris en Arts & Crafts movement

MARGARET MACDONALD & FRANCES MACDONALD

‘Margaret MacDonald & Frances MacDonald’ is onder de titel ‘The MacDonald Sisters’ eerder verschenen in de lente editie van het gratis online magazine The Fran 2019.2.

Een jaar geleden had ik nog nooit van de MacDonald zussen gehoord. Dus ik schat de kans hoog in dat jij ook nog nooit van ze gehoord hebt. En dat is echt super jammer. Dus daar gaat nú verandering in komen. Maak kennis met Margaret MacDonald Mackintosh: creatief genie van de Glasgow School en met Frances MacDonald Macnair: artistieke en emancipatoire pionier.

150 JAAR MACKINTOSH

In het voorjaar van 2018 was ik op vakantie in Schotland en een paar dagen in Glasgow om te genieten van alle tentoonstellingen rondom 150 jaar Mackintosh. Charles Rennie Mackintosh (1868-1928) was een Schotse architect. Zijn sierlijke, slanke meubels, interieurontwerpen en gebouwen waren een hit rond de eeuwwisseling in 1900.

In al die tentoonstellingen, museumshops en in de begeleidende folders en boeken ontdekte ik dat Mackintosh getrouwd was met de kunstenares en ontwerpster Margaret MacDonald (1865-1933). Over wie hij zei: ‘Mijn liefste, je zit in minstens de helft dan wel driekwart van mijn werk’. En ‘ik heb misschien talent, Margaret is het genie.’

Eind negentiende, begin twintigste eeuw kon dat nog. Een vrouw volledig in de schaduw zetten van haar man. En daarom vieren we nu 150 jaar Mackintosch en geen 150 jaar MacDonald. Verderop in de twintigste eeuw verkondigden gerespecteerde kunstrecensenten en -historici dat het feit dat MacDonalds handtekening (MMM) op tekeningen en schilderijen staat, naast die van Mackintosh (CRM) niet betekent dat zij daadwerkelijk heeft meegeholpen, maar puur dat ze erbij was toen het werk gemaakt werd. W.T.F. Zelfs als je je werk signeert kan het dus blijkbaar, als het briljant genoeg is, gewoon aan een man toegeschreven worden.

MARGARET MACDONALD & FRANCES MACDONALD

Dat was niet het enige dat ik ontdekte in Glasgow. Ik ontdekte ook het individuele werk van Margaret MacDonald: sierlijk, als een volwassen sprookje, statig, volkomen uniek, zowel qua materiaalkeuze en -bewerking als qua beelden. Duidelijk geïnspireerd op Keltische symboliek, mysteries en folklore, maar tegelijkertijd heel modern.

Toen ik me verdiepte in Margaret Macdonald (wikipedia + een grote internetbundel + de Europese roamingregels van Neelie Kroes are your friend) ontdekte ik haar zus: Frances MacDonald (1873-1921). En wat bleek: de zussen hadden een stuk meer artistieke geschiedenis samen en als individu, dan puur als echtgenotes van.

Ben je er klaar voor?

THE GLASGOW FOUR: FURORE VOOR MARGARET MACDONALD

De Engelse zussen MacDonald verhuizen in 1890 met hun ouders van Newcastle naar Glasgow in Schotland. Ze starten daar samen aan de design faculteit van de Glasgow School of Art. Ze volgen een breed vakkenpakket en leren werken met verschillende soorten media: metaal, borduurwerk en textiel. In 1896 starten de zussen hun gezamenlijke designstudio in Glasgow: The MacDonald Sisters Studio.

Francis Newbery, hoofd van de Glasgow School of Art stelt de dames in 1892 voor aan Charles Rennie Mackintosh en Herbert MacNair. Newbery vind dat hun werk dezelfde karakteristieken vertoont. Vanaf 1894 exposeren ‘The Four’, zoals ze al snel genoemd worden, gezamenlijk hun werk, dat gemengde reacties ontvangt. Vanwege hun sinistere tekeningen en langwerpige, creepy silhouetten krijgen ze achter hun rug om al snel de bijnaam ‘de Spook School’.

Vanaf haar huwelijk met Mackintosh in 1900 werkt Margaret MacDonald steeds meer met hem samen en steeds minder met haar zus Frances. Tussen 1895 en 1924 levert ze werk voor meer dan veertig tentoontstellingen in Europa en Amerika.

MacDonald en Mackintosh zijn niet kieskeurig als het op opdrachten aankomt. Ze willen graag aan de slag en ontwerpen het interieur van de Willow Tearoom in Glasgow. Hun grootste opdracht krijgen ze in 1902 van de rijke Weense zakenman Fritz Waerndorfer. Samen ontwerpen ze de muziekkamer van zijn landhuis. Aan de wand komt het volgens kunstrecensenten beste werk van MacDonald: Opera of the Winds, Opera of the Sees en de Seven Princesses.

LIVERPOOL: STAGNATIE VOOR FRANCES MACDONALD

Gedurende die tijd zijn haar zus Frances en haar man Herbert MacNair verhuisd naar Liverpool. Ze geven beiden les aan de School of Architecture and Applied Art. Weg van de actieve artistieke omgeving van Glasgow en door het verliezen van het familiefortuin van de MacNairs blijven hun kunst carrières steken in het onderwijs. Na haar jaren in Liverpool onderzoekt MacDonald in haar kunst persoonlijke, emancipatoire thema’s: wat betekent het om vrouw te zijn? Wat betekent het om kunstenaar te zijn? Kun je tegelijkertijd moeder en kunstenaar en echtgenoot zijn? Haar werk uit die periode levert een somber, soms uitzichtloos en gevangen beeld van een vrouw die een ander leven leidt dan ze voor ogen had.

Terwijl Mackintosh en MacDonald furore maken over de hele wereld, stagneren MacNair en MacDonald in Liverpool. In 1921 sterft Frances MacDonald aan een hersenbloeding (of ze pleegt zelfmoord, de literatuur is niet eensluidend). MacNair vernietigt daarna meer dan de helft van haar kunstwerken. Hij sterft in 1955 nadat hij decennia lang niets meer heeft geproduceerd. Margaret MacDonald maakt na 1921 geen nieuw werk meer en sterft in 1933, 5 jaar na haar echtgenoot. Hun erfenis bedraagt 8 pond. In 2008 wordt het werk van Margaret uit 1902 The Red Rose and The White Rose verkocht voor 3.3 miljoen dollar.

MARGARET MACDONALD VERSUS FRANCES MACDONALD

Frances en Margaret, twee zussen, uit hetzelfde nest, van wie het leven zo evenwijdig van start ging, zitten jaren later allebei op een volledig ander spoor. Margaret is een gerespecteerd kunstenares, bewandelt het niet-gebaande vrouwelijke pad, onder andere dankzij haar succesvolle man en hun samenwerking. Die samenwerking met Mackintosh is ook de reden dat het werk van Margaret wél is opgenomen in de kunsthistorische canon en dat van Frances niet. Frances’ stijl werd afgedaan als sprookjesachtig. Het was te ‘feminien’ en werd daardoor niet serieus genomen. Als klap op de vuurpijl vernietigt haar man na haar dood het overgrote deel van haar oeuvre.

Als je het werk van de beide vrouwen vergelijkt, dan kun je Margaret zien als het commerciële genie van de Glasgow school. Haar stijl ontwikkelt zich van creepy naar modern. Ze weet wat de markt wil en speelt daarop in. Ze maakt nieuwe, inventieve, breed inzetbare kunst. Haar creativiteit lijkt onuitputtelijk en haar werk getuigt van kruisbestuiving met andere genres en stromingen.

Frances daarentegen onderzocht in haar werk thema’s als moderne vrouwelijkheid. Ze verwerkt onderwerpen als moederschap, de man-vrouw verhoudingen en de maatschappelijke verwachtingen rondom vrouw-zijn. Haar werk is diffuser, haar kunst experimenteler. Ze onderzoekt haar identiteit en verbeeldt dat op een symbolische manier. Daardoor vind ik het werk van Frances op dit moment nog steeds actueel en dat van Margaret minder. Haar werk roept vragen op als: wat is de rol van de vrouw in onze huidige samenleving? Voor welke keuzes sta ik nu als vrouw? Hoe definieert het moederschap mijn vrouwelijke identiteit en welke rol spelen de actuele man-vrouw verhoudingen?

2021: 100 JAAR MACDONALD SISTERS

Dus: ik stel voor om in 2021 100 jaar MacDonald Sisters te organiseren. Met net zoveel publiciteit, folders, tentoontstellingen, websites, toeristische attracties en rondleidingen als in 2018 tijdens het 150 jaar Mackintosch festijn. De Tearooms zijn open. Laat al het werk van Frances dat het wél heeft overleefd naar Glasgow komen en organiseer een overzichtstentoonstelling. En zet er in godsnaam een goede kunsthistorica op. Zodat de MacDonald sisters hun plek kunnen innemen in de Schotse kunstgeschiedenis en in die van West-Europa.

DIT VIND JE MISSCHIEN OOK INTERESSANT: FRIDA KAHLO – KUNST & KARAKTER

ENTER THE FRAN ZONE

Wil je graag meer mooie artikelen lezen over (vergeten) kunstenaressen? Enter dan The Fran Zone via onderstaand formulier! Je ontvangt dan gratis The Fran Magazine van dit seizoen in je mailbox. Dit seizoen met portretten van Gertrude Jekyll en Yayoi Kusama. En met natuurlijk nog veel meer kleurrijke inspiratie.

TWIJFEL JE NOG?

  • 10% korting op je eerste bestelling
  • 4 x per jaar The Fran Magazine
  • 1 x per jaar een Fran Special over de collectie
  • de mogelijkheid om nieuwe collecties voordelig te pre-orderen
  • alle ins & outs achter de schermen
  • de mogelijkheid om je ieder moment weer uit te schrijven
  • en alleen deze zomer: 10% korting op de hele collectie van Studio Glashelder
* indicates required