GERTRUDE JEKYLL: HOLITISCHE TUINARCHITECT

[Dit artikel is onder de titel ‘Gertrude Jekyll: Britse tuinarchitecte & plant visionair’ eerder verschenen in de zomereditie van The Fran Magazine 2019.3]

Gertrude Jekyll (1843-1932) was een Engelse tuinarchitecte, plantenkweekster, schrijfster, fotografe en kunstenares. Ze ontwierp meer dan 400 tuinen en was de eerste tuinarchitect die uitging van een ‘totaalbeleving’ bij haar ontwerpen. Ze schreef meer dan 1000 artikelen voor tijdschriften als Country Life en The Garden.

Zegt het verschil tussen klassieke Franse en Engelse tuinen je iets? Franse tuinen zijn ontworpen zoals die van Versailles: imponerend, symmetrisch en met een hoog maakbaarheidsgehalte in de vorm van fonteinen en gefiguursnoeide struiken. Terwijl Engelse tuinen onder invloed van de romantiek natuurlijker ontworpen zijn, minder overzichtelijk, vol met onverwachte paadjes en waarbij er met de plantkeuze gedacht is aan vlinders, bijen en andere insecten. Die Engelse kant van het verhaal, die hebben we te danken aan Getrude Jekyll.

GERTRUDE JEKYLL: HOLISTISCHE, BOTANISCHE VISIONAIR

Jekyll gebruikte het impressionisme en haar eigen kennis als schilder bij het bepalen van welke planten elkaar versterken op het gebied van kleur en geur. Haar borders met winterharde vaste planten zijn legendarisch in de tuinarchitectuur. Jekyll ontwierp alles vanuit de plant: die moest zo goed mogelijk tot zijn recht komen om de tuinervaring zo fantastisch mogelijk te laten zijn. En dat was precies tegenovergesteld aan de visie van de Franse tuinarchitecten, die de natuur wilden onderwerpen aan de superieure visie van de mens.

Jekyll vond het centraal zetten van de plant zo’n belangrijk uitgangspunt dat ze bloemen en planten, geplukt om binnen op een vaas te zettenin de huiskamer, ook perfect tot hun recht wilde laten komen. Daarom ontwierp ze speciale glazen vazen voor verschillende boeketten. Frikking briljant als je het mij vraagt.

De totaalbeleving en sfeer in de tuin was een belangrijk aspect van alle ontwerpen van Jekyll. Geur was net zo belangrijk als kleur en kleur was net zo belangrijk als sfeer. Ze haalde alles uit de kast om de bezoeker een zo harmonieus mogelijke ervaring te geven. Jekyll werkte van totaalbeeld naar detail en weer terug.

Misschien is dit ook wat voor jou: Lente in Logan Botanic Garden

GERTRUDE JEKYLL X DE ARTS & CRAFTS

Vanuit de Arts & Crafts ideologie had ze aandacht voor vakwerk en ambacht en vanuit haar zo te zeggen holististische kijk op tuinarchitectuur verloor ze nooit het geheel en het samenspel van de elementen uit het oog. Op die manier hadden de tuinen die het dichtst bij het huis lagen het meeste detail en hoe verder de tuin van het huis lag, hoe natuurlijker en hoe ‘wilder’ het ontwerp was.

Naast tuinieren had Jekyll een voorliefde voor ambacht en vakwerk. Ze schreef een boek over de verschillende ambachten van haar generatie en maakte er meer dan 300 begeleidende foto’s bij. Daarnaast hield ze zich bezig met de geschiedenis van het alledaagse leven. Tijdens haar leven verzamelde ze een nu internationaal vermaarde collectie van traditionele huishoudelijke voorwerpen bij elkaar.

Vanaf 1881 tot aan haar dood heeft ze meer dan 400 verschillende tuinontwerpen gemaakt. Ze was eigenlijk opgeleid tot kunstschilder en voelde zich vooral aangetrokken tot het impressionisme en het werk van William Turner. Maar ze werd langzaam blind en richte zich daarom op tuinieren en tuinarchitectuur. Misschien dat vanwege haar slechte zicht ze het ook belangrijk vond dat in een tuin alle andere zintuigen aan hun trekken kwamen. Zodat je de geweldigste bloemengeuren kon ruiken, water kon horen stromen en blaadjes kon horen ritselen, verschillende texturen kon ervaren, van gras tot tegelwerk en het verschil kon voelen tussen ommuurde, warme tuinen en koudere, open tuinen waar de wind vrij spel had.

Misschien vind je dit ook interessant: De Arts & Crafts beweging

SAMENWERKING MET EDWIN LUTYENS

Samen met Edwin Lutyens is Jekyll het bekendste duo van de Engelse Arts & Crafts beweging. Zij waren zo’n geval van 1+1=3. Samen ontwierpen ze landschappelijke totaal-concepten, om het zo maar even te noemen. Een huis, of meerdere gebouwen met daaromheen een landgoed, zo ontworpen dat het één beleving was. Dat alles klopte. En binnen dat ontwerp maakten ze gebruik van de Arts & Crafts ideologie van vakmanschap, goed materiaal en oog voor detail. Les Bois des Moutiers is daarvan een van de bekendste en een van de weinig overgebleven projecten van Jekyll en Lutyens.

Misschien vind je dit ook interessant: Zomer in Les Bois des Moutiers (landschapstuin ontworpen door Jekyll)

landhuis edwin lutyen varengeville sur mer arts en crafts beweging normandie

Bronvermelding afbeeldingen:
www.culture24.org.uk/art/architecture-and-design/art422865
reepinfo.org/happy-174th-birthday-to-gertrude-jekyll
www.independent.co.uk/property/gardening/gertrude-jekyll-inspirational-quotes-wisdom-philosophy-gardening-horticulture-google-doodle-a8081791.html
http://www.godalmingmuseum.org.uk/index.php?page=gertrude-jekyll

ARTS & CRAFTS BEWEGING

De Arts & Crafts beweging was een internationale trend binnen de kunst en design (interieur, meubilair en decoratie) tussen 1880-1920. Het begon in Engeland en spreidde zich uit over Europa, Noord-Amerika en Japan. De Glasgow School was de belangrijkste Arts & Crafts afdeling in Schotland.

Misschien vind je dit ook interessant: Margareth & Frances MacDonald: grondleggers van de Glasgow School

ARTS & CRAFTS: KWALITATIEF VAKMANSCHAP

Arts & Crafts stond voor kwaliteit boven kwantiteit. De belangrijkste exponenten (waaronder William Morris) waren in theorie anti-industrieel. Zij vonden massaproductie totale evilness en wilden niets te maken hebben met grootschalige productie. In de praktijk waren al die fantastische principes vaak wat vloeibaarder. Om succesvol te zijn met hun onderneming wilden ze zelf ook graag aan grote orders kunnen voldoen.

Arts & Crafts stond voor traditioneel vakmanschap. Voor ambachtelijke kennis en vaardigheden en de juiste materiaalkeuze en -bewerking om zo tot kwalitatief hoogwaardige producten te komen. Het nut van een product, of de gebruiksvriendelijkheid, was belangrijker dan hoe geweldig het gedecoreerd was. Deze principes waren een directe reactie op de ontwerpen die te zien waren tijdens de Wereldtentoonstelling in 1851 in Londen. Dat vonden de aanhangers van de Arts & Crafts namelijk gewoon versierde rotzooi. Als in: fijn dat deze stoel er zo geweldig uitziet, maar na nog geen 5 minuten zitten heb ik al rugpijn. Dat kon volgens hen niet de bedoeling zijn.

Zij wilden het dus anders doen. Design als resultaat van de juiste kennis, vaardigheden en ambacht. Waarbij aan alles is gedacht, juist ook aan het gebruiksgemak. De Arts en Crafts hoopte dat de status van de ontwerper / kunstenaar daardoor zou verbeteren. Want die status stond vanwege al die ‘troep’ natuurlijk behoorlijk ter discussie.

Misschien vind je dit ook interessant: Elise Neve: glaskunstenares van Studio Glashelder

WILLIAM MORRIS: GRONDLEGGER ARTS & CRAFTS

Elke serieuze beweging heeft natuurlijk een onderliggende theorie nodig. William Morris bedacht een variant van ‘vroeger was alles beter’, geïnspireerd op de Romantische literatuur uit die tijd. Hij wilde dat kunstenaars en ambachtslieden zich spiegelden aan de Middeleeuwen, de tijd van de gilden. Hij zag de Middeleeuwen als de tijd waar ambacht en vakwerk de waardering kreeg die het verdiende. Toen begrepen mensen het nog! Toen kon je ook niet zomaar toetreden tot zo’n gilde, maar moest je de meesterproef doen. Een verzekering van kwaliteit en kunde. Heel anders dan halverwege de negentiende eeuw. Toen kon iedere halve gare spullen kon gaan ontwerpen, met alle gevolgen van dien: slechte producten en een slecht imago.

William Morris bracht zijn ideeën deels in de praktijk. Hij was bij al zijn ontwerpen actief persoonlijk betrokken en leerde eigenhandig alle technieken en processen die er nodig waren. Hij was ervan overtuigd dat de mens verwijdert raakt van zijn leven, zonder eervol, creatief (hand)werk.

Maar ook hij was pragmatisch en hij moest ook wel. Hij had zoveel verschillende takken binnen zijn onderneming dat het gewoon onmogelijk was om alles zelf te blijven doen. Dus ook hij schakelde bij grote bestellingen een fabriek in. Zolang die fabriek dezelfde hoge standaard kon leveren aan kwaliteit als hij zelf zou doen.

Misschien vind je dit ook interessant: Zomer in les Bois des Moutiers. Een park ontworpen volgens de principes van de Arts & Crafts beweging

AMBACHT VERSUS MASSAPRODUCTIE

Als je het mij vraagt is dit het interessantste discussiepunt onder aanhangers van de Arts & Crafts beweging. Wanneer is iets vakmanschap en ambacht en wanneer is iets productie? En waarom is het één waardevoller dan het andere?

Moet je écht alles helemaal zelf maken? Of mag je ook onderdelen uitbesteden, simpelweg omdat anderen dáár weer beter in zijn. Neem je anders ook niet de ander zijn specialisme af? Nog los van bedrijfsmatige vragen. Hoe kun je ooit alles zelf blijven doen als je jezelf als ontwerper / kunstenaar ook artistiek wilt blijven ontwikkelen? Zit het kunstenaarschap in het bedenken of in het maken? Is vakwerk een onderdeel van kunst of is het een andere tak van sport?

Wat vind jij? Ter vergelijking: de Duitse kunstenaar Joseph Beuys (1921-1986) was de volgende mening toegedaan. Dat het er als kunstenaar niet om gaat wat je precies maakt, maar juist om wat je kunt bedenken. Dat dáár het artistieke element zit. Het maken, dat kunnen andere mensen wel voor je doen.

Nogmaals, wat vind jij? Misschien is dit wel het kenmerkende verschil tussen ‘wat is kunst’ en ‘wat is design’? In die zin dat kunst dan gaat over visie, verbeelding en ideeën en design over maken, materiaal en techniek.

Misschien vind je dit ook interessant: Gert de Mulder: keramiste & recylce-artist

Bronvermelding afbeeldingen:
Cover Arts & Crafts Patterns & Designs via: https://www.amazon.com/Arts-Crafts-Patterns-Designs-Phoebe/dp/0880451564
Ticket Arts & Crafts tentoonstelling via: https://trc-leiden.nl/trc-needles/organisations-and-movements/artistic-movements/arts-and-crafts-movement
Verder: afbeeldingen via Wikipedia pagina’s: William Morris en Arts & Crafts movement