THE FRAN

Inhoudsopgave

13/11/19 Op zoek naar mijn ‘theory of everyting’
16/11/19 Middle World van Richard Dawkins
19/11/19 Darwin voor feminisme
12/12/19 Leeslijst
16/12/19 Superioriteit en vooruitgangsdenken als gevolg van de evolutietheorie

Op zoek naar mijn ‘theory of everything’.

Ik ben bezig met het ontwikkelen van een persoonlijk, wetenschappelijke kijk op klimaatverandering en feminisme ( of gender(on)gelijkheid). Daarbij maak ik gebruik van de natuurwetenschappen, de evolutietheorie, botanie, kunst en literatuur.

Ik ben overtuigd van de diepe onderlinge verbondenheid tussen mens, natuur en wetenschap. In mijn optiek is een verbindende kijk op al die dingen van belang om de grootste uitdaging van onze huidige tijd het hoofd te bieden: klimaatverandering.

In de ‘updates’ op deze pagina kun je mijn zoektocht volgen. Als je bij het begin wilt beginnen, start dan bij het artikel over Middle World en ‘werk jezelf een weg naar beneden’. Als je specifiek naar iets op zoek bent, dan kun je onderstaande inhoudsopgave gebruiken en direct doorklikken.

Dankjewel voor het meelezen! Als je vragen, opmerkingen, toevoegingen hebt, dan hoor ik ze graag: francine@francineorsel.nl

MIDDLE WORLD VAN RICHARD DAWKINS

16/11/19

Wat betekent de term ‘Middle World’, geïntroduceerd door Richard Dawkins? En waarom is het belangrijk om deze term te kennen als het gaat over evolutie?

‘Jonge sterren’

https://andysastro.com/2019/04/13/around-perditions-flames/
Astrophotography by: Andrew Campbell via https://andysastro.com/2019/04/13/around-perditions-flames/

Hier zie je een groepje ‘jonge’ sterren. Oftewel een cluster sterren dat ‘net’ is ontstaan. Ze zijn gevormd in de gekleurde gaswolk op de achtergrond. Die gaswolk is waarschijnlijk over een paar miljoen jaar wel uitgewaaierd en niet meer te zien. Over ongeveer een biljoen jaar zullen de sterren ook geen groepje meer zijn. Dan zullen ze allemaal ergens anders naartoe zijn getrokken door de zwaartekracht van andere sterren.

Middle World

Ik heb het begrip ‘jonge’ en ‘net’ tussen aanhalingstekens gezet. Waarom? Omdat het een perfect voorbeeld is van wat de Britse evolutionair bioloog en etholoog Richard Dawkins ‘Middle World’ noemt. Heel kort door de bocht gaat het om het besef dat aardse tijd helemaal nergens op slaat als het om de kosmos gaat. Mensen zijn letterlijk gebrainwired voor een leven op aarde: we denken in dagen, weken, jaren. Ons hele leven speelt zich af binnen een eeuw. En ons brein is afgestemd op dingen waarmee we binnen die tijdspanne moeten dealen.

Tijdsbesef van biljoenen jaren hebben we dus niet. Een ‘jonge’ ster bestaat al langer dan de oudste mens op aarde. De wetenschap moet het doen met momentopnames. Onderzoekers leven nou eenmaal te kort om uberhaupt het ontstaan (zeg maar de 9 maanden in de baarmoeder) van een ster te onderzoeken tijdens een mensenleven.

Middle World dus: de plek (aarde) waar we denken in dagen, weken en jaren. Terwijl die termen helemaal niets betekenen ‘on the grand scale of things’, letterlijk dus haha. En waarom is dit belangrijk om te weten? Omdat ons brein dus is gebouwd op het begrijpen van dagen, weken en jaren. Niet op het begrijpen van lichtjaren, miljoenen of miljarden jaren.

Middle World disclaimer

Dus als ik het straks ga hebben over andere mega langdurige ontwikkelingen, zoals het ontstaan van organismen, planten en dieren. Houd dan in gedachten dat wij in Middle World leven. En dat dat er soms voor kan zorgen dat je een ‘wtf’ momentje hebt. Of dat de moed je in de schoenen zakt omdat je denkt: hoe kan ik dit ooit begrijpen? Geruststelling: tot op zekere hoogte kan dat dus ook niet. Maar we kunnen een heel eind komen en dus: let’s get a move on!

Nou, fijne disclaimer voordat ik van start ga toch? Kun je gewoon lekker meelezen en telkens als je denkt: eh, wat? Dan zeg je gewoon: Middle World mensen, Middle World!

Als je meer wil weten over waar dit heen gaat: lees ‘About The Fran‘ of scroll helemaal naar boven op deze pagina.


DARWIN VOOR FEMINISME

19/11/19

In dit artikel leg ik uit wat de evolutietheorie met feminisme te maken heeft. De evolutieleer is voor verschillende groepen een argument voor of een argument tegen feminisme. Tegenstanders vinden in Darwins theorie biologische redenen voor de verschillen tussen de seksen (en meer to the point, de onderdrukking van vrouwen). Voorstanders lezen in Darwins theorie dat alle verschillen tussen de soorten en de seksen evolutionair overbrugbaar zijn.

Zelf heb ik in de vertalingen van The Origin of Species (Darwin: 2006) en The Descent of Man (Darwin: 2002) argumenten kunnen vinden voor beide kampen. In dit artikel richt ik mij op de argumenten voor feminisme die je uit Darwins evolutietheorie kunt halen.

Verleiding

oranje bloemen om de evolutieleer van darwin te illustreren

Deze bloemen zijn niet zomaar mooi oranje. Ze zijn zo mooi oranje om insecten aan te trekken en op die manier te kunnen overleven door zich voort te planten. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld pauwenveren, paringsdansen en grote geweien: mannetjes verleiden de vrouwtjes. Want, guess what, de vrouwtjes bepalen met wie ze gaan paren en dus welke genen er worden doorgegeven.

Dit is diehard Darwin. Charles Darwin schreef in 1859 zijn eerste editie van The Origin of Species (Het ontstaan van soorten). Zijn theorie was het rsultaat van een levenslange studie naar hoe de natuur (planten en dieren) zich gedraagt.

De rol van vrouwtjes

In zijn boek beschrijft Darwin verschillende fases, onderdelen en voorwaarden van evolutie, die hij ‘de strijd om het bestaan’ noemt.

Een van die onderdelen is de rol van vrouwtjes: die bepalen met welk mannetje ze paren. Vrouwtjes doen dat niet op basis van wetenschappelijke feiten, nee, ze kiezen puur intuïtief: dát is een mooie bloem, dát zijn mooie veren, díe leeuw ruikt lekker. En op basis van concurrentiestrijd: het hert met het sterkste lijf en gewei wint van de andere herten en mag met het vrouwtje paren.

paarse irissen om de evolutieleer van darwin te illustreren

Romantiek

Stel je even het jaar 1858 in Groot-Brittanië voor: we zitten middenin het Victoriaanse tijdperk. Het is de periode van de Romantiek. Een tijd waarin irrationele visies op natuur en mens hoogtij vieren. De religiositeit is doorgedrongen tot alle onderdelen van de samenleving. En daar komt Charles Darwin die beweert dat er niets romantisch aan de natuur is, maar dat alles logisch, biologisch verklaarbaar is. Party pooper.

Alles aan de theorie van Darwin is nieuw en controversieel voor het grote publiek. Om tegemoet te komen aan die ‘nieuwheid’ adopteert hij een nieuw idioom dat hij leent uit de wereld van de industrie en de commercie. Het is niet toevallig dat de industrie en de commercie in de tweede helft van de 19e eeuw thema’s zijn van een stroming die zichzelf linea recta tegenover de romantiek positioneert: het realisme.

Realisme

Het Realisme begint als een kunststroming die de wereld wil afbeelden zoals die is. Dus geen romantische voorstellingen van natuur en hemel, maar rauwe, grauwe afbeeldingen. Representaties van hoe het is om te leven in de wereld die door de Industriële Revolutie totaal veranderd is. Het Realisme is nieuw en onderzoekt nieuwe waarden in een nieuwe wereld.

Darwins realistische taalgebruik

Charles Darwin wil de nieuwheid van zijn evolutietheorie laten doorklinken in zijn woordgebruik. En het is geen verrassing dat hij dus niet kiest voor een romantisch idioom, maar voor een realistisch idioom. Het Realisme dat net zo nieuw is als de evolutietheorie en Darwin op die manier helpt om zijn revolutionaire theorie in de wereld te zetten: ‘organismen produceren nageslacht’, ‘variatie in soorten accumuleert‘, (Darwin: 2002) etcetera.

Grootste kritiekpunt

Het mag dus duidelijk zijn: Darwins evolutieleer was een knuppel in het hoenderhok. Maar wat is het belangrijkste kritiekpunt op Darwins theorie door mannelijke wetenschappers in zijn tijd? Precies dat punt over de rol van de vrouwtjes. Want hoe konden de vrouwtjes van een soort ooit weten wat schoonheid was? Hoe konden vrouwtjes ‘smaak’ hebben kunnen ontwikkelen voor de schoonheid van de mannetjes?

En dat niet alleen natuurlijk: de mannelijke wetenschappers zijn ook verbolgen over het feit dat de vrouwtjes op die manier een bepalende rol hadden gespeeld (en nog steeds spelen) in de evolutie van de soorten.

Ja. Dat was dus wel even schrikken in die patriarchale, godsdienstige 19e eeuw. Waarin zichzelf respecterende wetenschappers op basis van de vormen en inhoud van schedels van mannen en vrouwen de inferioriteit van vrouwen wilden aantonen. (Dat gold overigens ook voor Afrikanen. Ook zij waren zogenaamd wetenschappelijk inferieur vanwege hun schedelvorm.)

Darwins repliek

Maar Darwin zette natuurlijk door. Toffe peer. Niet door al die lui individueel van repliek te dienen of door nieuwe publicaties te doen. Nee. Darwin heeft zich in de twaalf jaren tussen het uitkomen van The Origin of Species (1859) en The Descent of Man (1871) helemaal onthouden van verhitte wetenschappelijke discussies. Alsof hij de wereld gewoon langzaam aan zijn ideeën wilde laten wennen.

Maar in elke nieuwe editie van The Origin of Species behandelde hij wel de belangrijkste kritieken. En dat is de reden dat het voorwoord bij de Nederlandstalige editie uit 2002 luidt:

Iedereen die het principe van evolutie aanvaardt en die toch grote moeite heeft om te aanvaarden dat vrouwelijke zoogdieren, vogels, reptielen en vissen het grote gevoel voor smaak zouden kunnen hebben bereikt dat in de schoonheid van de mannetjes besloten ligt, en dat in het algemeen overenstemt met ons eigen niveau, moge bedenken dat bij ieder lid van de vertebratenreeks [gewervelde dieren, TF] de zenuwcellen van de hersenen de rechtstreekse afstammelingen zijn van die welke de gemeenschappelijke stamouder van de gehele groep heeft gehad. Aldus wordt het begrijpelijk dat de hersenen en mentale vermogens onder gelijke omstandigheden bijna dezelfde ontwikkelingsgang kunnen doormaken, en bijgevolg bijna dezelfde functies vervullen.

Voorwoord bij de Nederlandstalige editie uit 2002. (Darwin: 2002)

Mocht je dit wel heel omslachtig dan wel niet duidelijk genoeg vinden, weet dan dat dit Darwins schrijfstijl is. Een 19e eeuwste stijl. Niemand willen beledigen en zo behoedzaam mogelijk nieuwe inzichten te poneren.

In helder 21e eeuws taalgebruik staat hier: evolutie houdt in dat de mentale vermogens van de seksen gelijkevenredig zijn ontwikkeld en dat als er al een verschil tussen de mentale vermogens van de seksen wordt waargenomen, dan kan dat verschil altijd door evolutie overbrugd worden. Is dit helder genoeg?

Darwins tactiek

Darwins stijl komt nu misschien over als ongeloofwaardig of niet overtuigend genoeg. Maar ik denk dat zijn stijl de relatief snelle acceptatie van zijn nieuwe theorie in de hand heeft gewerkt. In plaats van conflicterend, werkte zijn idioom uitnodigend. Daarnaast is zijn tactiek van ‘eerst de natuur en dieren’ en pas twaalf jaar daarna ‘de mens’ heel slim geweest. Door in The Origin of Species zo overduidelijk te zwijgen over de mens, was dat precies het punt waar zijn mede-wetenschappers over na gingen denken. (Darwin: 2002)

Toen in 1871 zijn The Descent of Man uitkwam was eigenlijk iedereen zelf al tot die conclusie gekomen en was het geen wereldschokkend inzicht. D mens , zowel man als vrouw, stamt af van de mensaap en is dus niet op de laatste dag van een schepping door een god op aarde neergezet. En dat heeft evolutie dus met feminisme te maken. Van inferieure schedels naar een bepalende factor in de evolutie van alle soorten. Eat that patriarchy!

Charles Darwin, De afstamming van de mens en selectie in relatie tot sekse (Amsterdam, 2002). Oorspronkelijke uitgave: Charles Darwin, The Descent of Man, and Selection in Relation to sex (Londen, 1871) in twee boekdelen.

Charles Darwin, Het onstaan van soorten: door natuurlijke selectie ofwel het bwaard blivjen van rassen die in het voordeel zijn in de strijd om het bestaan: de definitieve editie (Amsterdam 2006). Oorspronkelijke uitgave: Charles Darwin, The origin off species by mean of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life (Londen 1872) 6e editie.

LEESLIJST

Nu ik een aantal weken bezig ben met mijn onderzoek en er steeds meer boeken bijkwamen, leek het me slim om een leeslijst te maken. Voor mezelf, zodat ik een beetje kan bijhouden waar ik me bevind. Maar ook voor jullie. Als je geïnteresseerd bent, dan kun je op die manier makkelijker meelezen. En als je tips hebt voor boeken die er nog niet tussen staan, dan hoor ik het graag natuurlijk!

Zo kreeg ik de afgelopen tijd ‘Ongeschikt’ van Angela Saini en ‘Dames voor Darwin’ van Griet Vandermassen aangeraden. Dus die heb ik er ook direct bijgezet.

Deze leeslijst zal een ‘work in progress’ zijn. Hij is dus niet af of definitief. Ik hou er ook de ‘status’ van het boek in bij: gelezen, in bezig, nog niet in begonnen. En dus ontdekte ik ook ineens hoeveel boeken ik eigenlijk tegelijkertijd lees. Terwijl ik mezelf altijd had geclassificeerd als een ‘één boek per keer’ lezer. Het kan verkeren.

De lijst is alfabetisch gesorteerd. Als er meerdere boeken van dezelfde auteur in staan dan heb ik de boeken onderling chronologisch gesorteerd (geredeneerd vanaf de oorspronkelijke uitgave van de eerste editie).

Leeslijst The Fran:

Charles Darwin, Het ontstaan van soorten (Amsterdam 2006) Vertaling van: The origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life (Londen 1872) 6e ed. Gelezen.

Charles Darwin, De afstamming van de mens en selectie in relatie tot sekse (Amsterdam 2002) Vertaling van: The descent of man, and selection in relation to sex (Londen 1871). Gelezen.

Richard Dawkins, De zelfzuchtige genen. Over evolutie, eigenbelang en altruïsme (Amsterdam 2008) Vertaling van: The selfish gene (Oxford 1976). In bezig.

Richard Dawkins, The God delusion (Londen 2007). Nog niet in begonnen.

Campbell, Biology (San Francisco 2011) 9e ed. In bezig.

Robert P. Feynman e.a., The Feynman lectures on physics. Volume 1: Mainly mechanics, radiation, and heat (New York 2011). Nog niet in begonnen.

Robert P. Feynman e.a., The Feynman lectures on physics. Volume 2: Mainly electromagnetism and matter (New York 2011). Nog niet in begonnen.

Robert P. Feynman e.a., The Feynman lectures on physcis. Volume 3: Quantum mechanics (New York 2011). Nog niet in begonnen.

Elizabeth Gilbert, Het hart van alle dingen (Amsterdam 2017) Vertaling van: The signature of all things (New York 2013). Gelezen.

Angela Saini, Ondergeschikt. Hoe kennis over vrouwen ons misleidt en wat we daaraan kunnen doen (Utrecht 2018) Vertaling van: Inferior: how science got women wrong and the new research that’s rewriting the story (Londen 2017). Nog niet in begonnen.

Griet Vandermassen, Dames voor Darwin. Over feminisme en evolutietheorie (Antwerpen/Amsterdam 2019). In bezig.

SUPERIORITEIT EN VOORUITGANGSDENKEN ALS GEVOLG VAN DE EVOLUTIETHEORIE

In mijn blog ‘Darwin voor feminisme’ schreef ik over wat feminisme in ‘positieve zin’ met de evolutietheorie te maken heeft. Toch heeft de evolutieleer van Darwin ook aanzetten gegeven tot superioriteit en vooruitgangsdenken. En dit soort denkstructuren leiden juist weer tot meer gender/sekse- en rassenongelijkheid.

Dit stuk publiceer ik terwijl ik bezig ben in Dames voor Darwin van Griet Vandermasse. Ik schreef het voordat ik in het boek begonnen was en nu wilde ik het eigenlijk helemaal omgooien. Onder het mom van ‘met de kennis van nu’. Toch heb ik dat niet gedaan. Op die manier hoop ik dat mijn denkstappen transparanter zijn. En wil ik duidelijk maken dat het bij mij ook een proces is.

Vooruitgang

Aangewakkerd door Darwins woordgebruik brachten wetenschappers evolutie al snel in verband met vooruitgang. Het idee dat een volgende stap in de evolutie een stap ‘verder’ was, een stap in de ‘goede’ richting. Dat evolutie dus synoniem stond voor verbetering.

Darwins wetenschappelijke, logische, rationele theorieën waren een schok in zijn tijd (en zijn dat nu soms nog steeds). Dat had hij zelf heel goed door. Om de nieuwheid van zijn theorie kracht bij te zetten gebruikte hij nieuwe woorden. Maar hij wilde wel begrijpelijk blijven en daarom leende hij woorden uit het (nieuwe) industriële en financiële idioom.

Of dat de reden is dat Darwins taalgebruik uitnodigt tot denken in termen van vooruitgang, groei, verbetering en winst, durf ik niet te zeggen. Feit is wel dat bepaalde woordkeuzen het wel heel makkelijk maken om evolutieleer te koppelen aan vooruitgangsdenken.

Om een paar voorbeelden te geven uit Het ontstaan van soorten:

  • De notie van ‘de strijd om het bestaan’ in de titel suggereert een wedstrijd. Als je overleeft heb je gewonnen en ben je superieur ten opzichte van de genen die verloren hebben.
  • ‘De bewijzen voor de afstamming van de mens van een lagere vorm’ (cursivering van mij) is de titel van hoofdstuk 1. Het woord ‘lagere’ suggereert een vorm van inferioriteit . Alsof het over rangen gaat.
  • ‘Homologe structuren bij de mens en de lagere dieren’. Ook hier het woord ‘lagere’. Darwin lijkt hier taalkundig onderscheid te maken tussen de mens en de dieren.

Superioriteit

Dit vooruitgangsdenken zorgt al snel voor een menselijk gevoel van superioriteit: wij staan bovenaan de evolutieladder. Wij zijn de verst ontwikkelde soort. Wij zijn het allerbeste dat de natuur te bieden heeft.

Nu denk je misschien: en dat is een probleem omdat? Dat is een probleem, omdat superioriteit uitnodigt tot het maken van onderscheid. Onderscheid dat er biologisch gezien niet is.

Daarnaast is het een probleem omdat het suggereert dat evolutie een doel had (of nog erger: dat er ‘iets’ of ‘iemand’ de evolutie heeft bestuurd om zo bij ons uit te komen).

Onderscheid aanbrengen

Wij zijn dieren. Sociale dieren die kunnen praten en die verhalen vertellen. Door de term ‘mens’ te gebruiken hebben we taalkundig onderscheid aangebracht tussen onze ‘soort’ en andere zoogdieren. Het woord ‘mens’ of ‘aap’ is inmiddels een wereld van verschil in onze perceptie. Terwijl de twee soorten waarnaar ze verwijzen genetisch voor ruim 98% hetzelfde zijn.

Dus het verschil is nihil, maar we lichten het uit. We geven het een naam. Iets wat dus héél belangrijk voor ons is, omdat wij kunnen praten. Alles wat een naam heeft dat bestaat en daar kun je waarde aan geven.

Vervolgens gebruiken we het gevoelsmatige verschil (en ik noem het even gevoelsmatig, omdat het dus niets te maken heeft met de biologie of met andere wetenschappelijke bewijzen) om superieur onderscheid aan te brengen.

De mens is de top van de ladder. Dus de mens staat boven de dieren. Dus de dieren zijn er in dienst van de mens. De mens staat boven de planten. Dus de planten zijn er in dienst van de mens. De mens staat boven de natuur en de aarde. Dus de aarde is er in dienst van de mens.

Evolutie met een doel

Daarnaast veronderstelde het idee van menselijke superioriteit dat de evolutie wel een doel gehad moest hebben. De mens was de hoogste vorm van de biologie en die was heus niet zomaar ontstaan. Daar moest een plan achter zitten. Als je eerst hebt besloten dat je superieur bent is het blijkbaar erg moeilijk om je te verzoenen met het feit dat je het gevolg bent van fout op fout op fout. Het is aantrekkelijker om een idee als intelligent design of creationisme te bedenken. En plotseling zit er religie en een godsbeeld in de ooit zo oer-logische evolutietheorie van Darwin.

Gender- en rassenongelijkheid

Als je eenmaal bent begonnen met onderscheid aan te brengen tussen de soorten (en hebt besloten dat jijzelf altijd de superieure plek inneemt) dan is de stap om ook onderscheid binnen je soort te gaan aanbrengen niet zo heel groot. Dus ging de 19e eeuwse witte, koloniale Europeaan nog een stap verder en besloot ook onderscheid aan te gaan brengen in de menselijke soort.

Waarschijnlijk tot afgrijzen van Darwin kon het evolutionaire superioriteitsdenken daarbij prima worden gekoppeld aan het religieuze uitverkoringsidee. Niet alleen god had het witte ras uitgekozen om de wereld te beheersen (kolonialisme in de praktijk), de biologie ook (pseudo wetenschappelijke rassenongelijkheid). ‘Het zit in onze natuur’.

In De afstamming van de mens staat zwart op wit dat geen enkel verschil tussen soorten en tussen seksen niet kan worden overbrugd door evolutie. Toch is Darwins theorie gebruikt voor het verwetenschappelijken van rassenongelijkheid en als argument tegen feminisme. Nu kan iedereen wel iets in de theorie van Darwin vinden dat hem of haar beledigt. Maar ik blijf het fascinerend vinden hoe iedereen aan de haal is gegaan met zoiets logisch, wetenschappelijks en beta. Als in: waar is het misgegaan?

En nu?

Dus ja: Darwins evolutieleer stimuleert gelijkheidsdenken en gaat uit van een biologische natuur die constant in verandering is. Tegelijkertijd biedt hij voor wie daarnaar op zoek is, mede door de woordkeuze op sommige punten, argumenten voor superioriteit tussen soorten en tussen seksen.

Is dit dan puur een geval van ‘genie kent grenzen, domheid niet’? In die zin dat elke idioot wetenschappelijk bewijs zo kan verdraaien dat het voor zijn eigen bestwil gebruikt kan worden? Of is er meer aan de hand?

Zijn er onderliggende, biologisch-evolutionaire, wie weet voor-menselijke verklaringen voor de wijdverbreidheid van het patriarchaat? Of van racisme en onderdrukking van minderheden?

Of is het vooral te wijten aan de onwetendheid die wordt gevoed en onderwezen door religie? En is religie dan niet ook een bijproduct van evolutie?

Dit is dus wat er gebeurt hè: ik denk ‘ik wil het beter begrijpen dus ik ga het onderzoeken’. En terwijl ik bezig ben, begrijp ik misschien van één onderdeel iets meer. Maar tegelijkertijd komen er twintig onderdelen bij waarvan ik denk ‘ok, dit moet ik nog verder uitpluizen….’

Wordt vervolgd!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *